Een nieuwkomer in Nederland: Robiniagalmug

Begin juli 2007 werd in Bemelen en in Baarn voor het eerst in Nederland met zekerheid de Robiniagalmug (Obolodiplosis robiniae) op blaadjes van Robinia (Robinia pseudoacacia) vastgesteld. Vóór juli 2007 had nog niemand van het voorkomen van deze soort in Nederland gehoord. Het opmerkelijke is dat direct na de ontdekking van de gallen op een aantal plaatsen in Nederland waarnemingen werden gedaan en dat op de nieuwe vindplaatsen de soort plaatselijk talrijk aanwezig was. Bleven de waarnemingen aanvankelijk beperkt tot de zuidelijke helft van Nederland, in de loop van de zomer kwamen daar ook vindplaatsen in de noordelijke provincies bij. Op het forum van Waarneming.nl en op een aantal e-maillijsten van Yahoo is daarna een oproep geplaatst om waarnemingen van deze soort door te geven. Hieruit is een kaart ontstaan die een indruk geeft van de verspreiding van de Robiniagalmug [figuur 1]. De soort is volgens de gegevens op Waarneming.nl nog niet zo algemeen in de noordelijke provincies.

Aangezien de Robiniagalmug binnen één maand al een landelijke verspreiding had, is het waarschijnlijk dat de soort in eerdere jaren over het hoofd is gezien. De soort is in België al sinds 2005 bekend (Doornaert, 2007). Daar komt hij talrijk voor in de omgeving van Brussel.

De verspreiding van de galmug zou via de kwekerijen van Robinia's plaats hebben kunnen vinden. Een alternatieve hypothese is dat de verspreiding plaats vindt op grote schaal over grote afstanden door de lucht als luchtplankton, zoals dit ook van jonge spinnetjes en bladluizen bekend is (Van der Linden, 2000, Van Helsdingen, 2007). Dit zou de snelle invasie van de soort in Nederland kunnen verklaren. De Paardekastanjemineermot (Camararia ohridella) is een ander voorbeeld waarbij Nederland en België snel bevolkt zijn door een klein organisme, dat hoofdzakelijk passief door de wind wordt verspreid, maar zich snel over een gebied kan uitbreiden als de voortplantingscapaciteit maar toereikend is. In Italië wordt opgemerkt dat de soort zich volgens het wegenpatroon verspreid (Calvi & Tantardini, 2005). Dit is ook gesuggereerd voor de Paardekastanjemineermot (Moraal, 2007) en de Zuidelijke boomsprinkhaan Meconema meridionale.

Herkenning

De determinatie van plantengallen gaat het eenvoudigst via de waardplant: eerst bepaal je de soort van de waardplant en vervolgens bepaal je welke soort je gevonden hebt aan de hand van de gallen die voorkomen op de betreffende waardplant. De Robiniagalmug komt alleen voor op de Robinia. De Robinia, vroeger ook wel Witte accacia of Valse accacia geheten is een exoot uit Noord-Amerika en is in het midden van de 17^e eeuw geintroduceerd  (Weeda et.al., 1987). 

Bij het aanplanten van exoten in Europa komen in het algemeen de parasieten uit het oorspronkelijke verspreidingsgebied niet mee. Exoten worden hierdoor vaak gekenmerkt door een klein aantal parasieten (Moraal, 2001; Ellis, 2007). Dit maakt de herkenning van de gal van de Robiniagalmug gemakkelijk: als men de boomsoort Robinia kan herkennen is het herkennen van de soort gal eenvoudig: naast de Robiniagalmug komt in Nederland alleen de Robiniamineermot (Phyllonorycter robiniella) nog voor op de Robinia.

De gal is te herkennen doordat de bladrand van de deelblaadjes van het geveerde blad op bepaalde plaatsen naar beneden is omgerold en daar lichter groen is verkleurd en enigszins verdikt. Aan de bovenkant vallen de gallen vooral op doordat het blad op aangetaste delen een onregelmatige rand heeft. Op jonge blaadjes kunnen gallen die aan beide randen van het blad zitten elkaar in het midden raken waardoor het blad sterk van vorm verandert [figuur 2].De soort is het eenvoudigst te vinden door de onderkant van de bladeren te bekijken: de omgerolde bladrand krult naar beneden om en is daardoor aan de onderkant het eenvoudigst te ontdekken. De soort is vaak aan te treffen in tuinen op Robinia's die bolvormig gesnoeid zijn. De beperkte hoogte van deze bomen maakt het zoeken een stuk eenvoudiger. Verder kan de soort ook vaak op de wortelopslag van de Robinia worden aangetroffen.

Larven, poppen en parasieten van de Robiniagalmug

De Robiniagalmug is een galmug uit de familie Cecidomyiidae. Deze familie behoort tot de Tweevleugeligen (Diptera) die naast de vliegen, de muggen (Nematocera) omvat. Nematocera betekent 'wormvormige sprieten' en dat is precies het kenmerk van deze primitieve tak van de Diptera. Ze hebben antennen die bestaan uit een heel aantal korte leedjes. Nematocera hebben gewone poppen en larven die geen maden zijn. Hoe Nematocera-larven er uitzien varieert sterk: de galmuggen hebben door hun gespecialiseerde levenswijze geen duidelijke kop. Er is een oogvlekje en er zijn nog rudimenten van antennen, maar voor het overige is er van een kop niet veel te herkennen (persoonlijke mededeling W.N. Ellis). Onder de omgeslagen bladrand zit een witte tot zacht roze larve van een galmug en later de iets sterker gekleurde pop van het insect. Deze is eenvoudig te vinden door de bladrand voorzichtig af te rollen: de larve of pop komt dan vanzelf te voorschijn. Per gal zitten een tot drie larven.

Als de larven van de Robiniagalmug geparasiteerd worden, vindt men op de plek van de larve een rij van poppen van de parasiterende wesp. Een nieuwe sluipwespensoort van de  Robiniagalmug werd in 2007 opnieuw ontdekt en beschreven: Platygaster robiniae (Wermelinger & Skuhravá, 2007).

Verspreiding in Nederland

De soort is in alle provincies van Nederland aangetroffen, maar ontbreekt nog op de waddeneilanden [figuur 1]. Waarschijnlijk kan de Robiniagalmug inmiddels overal in Nederland worden gevonden. In Limburg is de soort bekend uit Midden-Limburg, Sittard en Bemelen.

Wel is de soort in het zuiden plaatselijk talrijker dan in het noorden van het land. In Zuid-Drenthe wisselen de aantallen en kunnen ook groepjes van bomen gevonden worden zonder de Robiniagalmug. Vaak zijn deze bomen niet zo vitaal en zijn delen van de bladeren al verdroogd. Van bladmineerders is bekend dat ze gezonde bomen prefereren boven zieke bomen (Elllis et al., 2001). Het lijkt erop dit ook opgaat voor de Robiniagalmug. In Groningen komt de soort minder voor, maar is ze lokaal wel in hoge dichtheden aangetroffen. Ondanks de ontdekking van de soort in 2007 wijst de wijde verspreiding op een langer voorkomen in Nederland.